Class 12 जीव विज्ञान Syllabus

💁 Study Raw

📅 14/02/2026

कक्षा 12वीं जीवविज्ञान — एडवांस लेवल पूरा सिलेबस (हिन्दी में, कोई टॉपिक नहीं छोड़ा गया)

भाग-1 : प्रजनन एवं अनुवांशिकी

Advertisements

UNIT-1 : प्रजनन

अध्याय 1 — जीवों में प्रजनन

अलैंगिक प्रजनन

  • द्विखंडन (Amoeba, Paramecium)
  • बहुखंडन (Plasmodium)
  • कली बनना (Yeast, Hydra)
  • विखंडन (Spirogyra)
  • पुनर्जनन (Regeneration)
  • बीजाणु निर्माण (Rhizopus)
  • वनस्पति जनन
    • प्राकृतिक: कंद, राइजोम, बल्ब, रनर, सकर, ऑफसेट
    • कृत्रिम: कटिंग, लेयरिंग, ग्राफ्टिंग, सूक्ष्मप्रवर्धन (Micropropagation)

लैंगिक प्रजनन

  • किशोरावस्था, प्रजनन अवस्था, वृद्धावस्था
  • युग्मकजनन एवं भ्रूणजनन
  • निषेचन (Syngamy) — बाह्य व आंतरिक
  • अंडज एवं जरायुज

अध्याय 2 — पुष्पी पौधों में लैंगिक प्रजनन

पुष्प की संरचना

  • दलपुंज, पुष्पदल, पुंकेसर, अंडप

सूक्ष्मबीजाणुजनन

  • MMC → माइक्रोस्पोर टेट्राड → परागकण
  • परागकण की संरचना (एक्साइन-स्पोरोपोलिनिन, इंटाइन, जनरेटिव व वेजिटेटिव कोशिका)
  • पराग जीवनीयता व पराग बैंक

महाबीजनुजनन

  • बीजांड प्रकार
  • भ्रूणकोष (7 कोशिकीय 8 नाभिकीय)

परागण

  • स्वपरागण, गीटोनोगैमी, ज़ेनोगैमी
  • पवन, जल, कीट, पक्षी परागण
  • पराग-वर्तिका अंतःक्रिया
  • स्व-असंगति

निषेचन

  • परागनली वृद्धि
  • द्विगुणित निषेचन (Syngamy + Triple fusion)

निषेचन उपरांत

  • एन्डोस्पर्म प्रकार
  • द्विबीजपत्री/एकबीजपत्री भ्रूण
  • अपोमिक्सिस व बहुभ्रूणता
  • बीज सुप्तावस्था व अंकुरण

अध्याय 3 — मानव प्रजनन

पुरुष जनन तंत्र

  • वृषण की सूक्ष्म संरचना
  • शुक्रजनन, शुक्राणु निर्माण, वीर्य संरचना
  • हार्मोन नियंत्रण (FSH, LH, टेस्टोस्टेरोन)

स्त्री जनन तंत्र

  • अंडजनन
  • मासिक चक्र — कूपिक, अंडोत्सर्जन, ल्यूटियल चरण
  • हार्मोन नियंत्रण (GnRH, FSH, LH, एस्ट्रोजन, प्रोजेस्टेरोन)

निषेचन व भ्रूण विकास

  • कैपेसिटेशन
  • एक्रोसोम अभिक्रिया
  • आरोपण (Implantation)
  • प्लेसेंटा व hCG
  • प्रसव (Oxytocin)
  • दुग्धस्राव (Prolactin)

अध्याय 4 — प्रजनन स्वास्थ्य

  • गर्भनिरोधक विधियाँ (प्राकृतिक, बाधा, IUCD, गोलियाँ, इंजेक्शन, नसबंदी)
  • MTP
  • बांझपन व ART (IVF, ZIFT, ICSI, GIFT, AI)
  • एम्नियोसेंटेसिस
  • यौन संचारित रोग — AIDS, सिफिलिस, गोनोरिया, HPV
Advertisements

UNIT-2 : अनुवांशिकी एवं विकास

अध्याय 5 — वंशागति एवं विविधता

  • मेंडल के नियम
  • एकसंकर व द्विसंकर संकरण
  • टेस्ट क्रॉस, बैक क्रॉस
  • अपूर्ण प्रभुत्व
  • सह-प्रभुत्व (ABO रक्त समूह)
  • बहु एलील
  • बहुजनी लक्षण (त्वचा रंग)
  • लिंग निर्धारण (XX-XY, XO, ZW-ZZ, मधुमक्खी)
  • लिंग सहलग्न लक्षण (हीमोफीलिया, रंगांधता)
  • वंशावली विश्लेषण
  • उत्परिवर्तन (बिंदु व फ्रेमशिफ्ट)

अध्याय 6 — आणविक आधार

DNA

  • संरचना, चारगाफ नियम
  • न्यूक्लियोसोम पैकेजिंग

DNA प्रतिकृति

  • अर्धसंरक्षी
  • एंजाइम: हेलिकेज, लाइगेज, पॉलिमरेज, प्राइमेज
  • लीडिंग व लैगिंग स्ट्रैंड

RNA व प्रोटीन संश्लेषण

  • mRNA, tRNA, rRNA
  • ट्रांसक्रिप्शन
  • पोस्ट-ट्रांसक्रिप्शन संशोधन
  • आनुवंशिक कूट
  • ट्रांसलेशन व पॉलीसोम

नियमन

  • Lac ऑपेरोन, Trp ऑपेरोन

आधुनिक आनुवंशिकी

  • मानव जीनोम परियोजना
  • DNA फिंगरप्रिंटिंग (VNTR, जेल इलेक्ट्रोफोरेसिस)

अध्याय 7 — विकास

  • जीवन की उत्पत्ति (ओपेरिन-हाल्डेन)
  • मिलर प्रयोग
  • लैमार्कवाद
  • डार्विनवाद
  • हार्डी-वीनबर्ग नियम
  • आनुवंशिक बहाव
  • अनुकूली विकिरण
  • अभिसारी व अपसारी विकास
  • मानव विकास क्रम

भाग-2 : मानव कल्याण, जैवप्रौद्योगिकी एवं पारिस्थितिकी

Advertisements

UNIT-3 : मानव कल्याण

अध्याय 8 — मानव स्वास्थ्य एवं रोग

  • रोगजनक
  • प्राकृतिक व अर्जित प्रतिरक्षा
  • कोशिकीय व द्रव प्रतिरक्षा
  • टीकाकरण
  • एलर्जी व ऑटोइम्युनिटी
  • AIDS तंत्र
  • कैंसर व कार्सिनोजेन
  • नशीले पदार्थ (ओपिऑइड, कैनाबिनॉइड, कोकीन)

अध्याय 9 — खाद्य उत्पादन सुधार

  • पादप प्रजनन चरण
  • संकरण प्रकार
  • जैव सुदृढ़ीकरण
  • ऊतक संवर्धन
  • एककोशिकीय प्रोटीन
  • मधुमक्खी, मछली, पोल्ट्री, डेयरी पालन

अध्याय 10 — मानव कल्याण में सूक्ष्मजीव

  • किण्वन
  • एंटीबायोटिक (पेनिसिलिन)
  • सीवेज उपचार
  • बायोगैस संयंत्र
  • जैव नियंत्रण एजेंट
  • जैव उर्वरक (Rhizobium, Azotobacter, सायनोबैक्टीरिया)
Advertisements

UNIT-4 : जैव प्रौद्योगिकी

अध्याय 11 — सिद्धांत एवं प्रक्रियाएँ

  • प्रतिबंध एंजाइम
  • क्लोनिंग वेक्टर
  • सक्षम कोशिकाएँ
  • PCR
  • जेल इलेक्ट्रोफोरेसिस
  • डाउनस्ट्रीम प्रोसेसिंग

अध्याय 12 — अनुप्रयोग

  • रिकॉम्बिनेंट इंसुलिन
  • जीन थेरेपी
  • Bt कपास
  • गोल्डन राइस
  • ट्रांसजेनिक पशु
  • जैव सुरक्षा व नैतिक मुद्दे

UNIT-5 : पारिस्थितिकी

अध्याय 13 — जीव एवं जनसंख्या

  • अनुकूलन
  • J व S वृद्धि वक्र
  • वहन क्षमता
  • r व k रणनीति

अध्याय 14 — पारितंत्र

  • उत्पादकता (GPP, NPP)
  • ऊर्जा प्रवाह (10% नियम)
  • पारिस्थितिक पिरामिड
  • अपघटन चरण
  • जैव भू-रासायनिक चक्र (कार्बन, नाइट्रोजन, फॉस्फोरस)

अध्याय 15 — जैव विविधता संरक्षण

  • अल्फा, बीटा, गामा विविधता
  • हॉटस्पॉट
  • इन-सीटू व एक्स-सीटू संरक्षण
  • रेड डाटा बुक

अध्याय 16 — पर्यावरणीय मुद्दे

  • वायु, जल प्रदूषण
  • यूट्रोफिकेशन
  • जैव आवर्धन
  • ओजोन क्षय
  • ग्लोबल वार्मिंग
  • ठोस व ई-कचरा प्रबंधन
Advertisements
Advertisements

Study Raw Bihar News Social Media Links:

Study Raw: Education World of India आप सभी Students के सहूलियत के लिए Social Media पर भी सारे Students को Bihar के सारे News से Updated रखते है। आपलोग नीचे दिए किसी भी Social Media से जुर सकते हैं। Follow us with following link mentioned below.

Android AppPlay Store
YouTube ChannelSubscribe
What's AppFollow
Telegram PageFollow
Facebook PageFollow
Twitter PageFollow
Linked-InFollow

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Bihar मे 4-Year Graduation का पूरा Syllabus सभी University के लिए Download करे नीचे दिए Link से

University NameSyllabus
BRABU Universit BA BSc BCom SyllabusSyllabus
LNMU Universit BA BSc BCom SyllabusSyllabus
TMBU Universit BA BSc BCom SyllabusSyllabus
VKSU Universit BA BSc BCom SyllabusSyllabus
BNMU Universit BA BSc BCom SyllabusSyllabus
Jai Prakash Universit BA BSc BCom SyllabusSyllabus
Patliputra University BA BSc BCom SyllabusSyllabus
Purnea University BA BSc BCom SyllabusSyllabus
Magadh University BA BSc BCom SyllabusSyllabus
Munger University BA BSc BCom SyllabusSyllabus
Patna University BA BSc BCom SyllabusSyllabus
Disclaimer: Some content is used under fair use for Educational Purposes. Copyright Disclaimer under Section 107 of the Copyright Act 1976, allowance is made for "fair use" for purposes such as criticism, comment, news reporting, teaching, scholarship, and research. Fair use is a use permitted by copyright statute that might otherwise be infringing. Non-profit, educational or personal use tips the balance in favor of fair use.
This website will not be responsible at all in case of minor or major mistakes or inaccuracy. I hereby declare that all the information provided by this website is true and accurate according to the news papers and official notices or advertisement or information brochure etc. But sometimes might be happened mistakes by website owner by any means just as typing error or eye deception or other or from recruiter side. Our effort and intention is to provide correct details as much as possible, before taking any action please look into the news papes, official notice or advertisement or portal. "I Hope You Will Understand Our Word".